ƏDALƏTİN MÜXTƏLİF CƏHƏTLƏRİ

Birçoxinsanlarədalətintərifindəvəadilşəxsdedikdəonunhəqiqətinəvarmırlar. Hərhansıbirdövlətinrəhbərinivəyaməsulişçinişəxsimənafedənuzaqdırsavəmövcudqanunuhamıüçünbərabərşəkildəicraedirsə, (qanununqəbuledilməsindəinsanlarınrolununolub-olmamasınınheçbirroluyoxdur.) Adilhesabedirlər. Məsələn, “Ənuşirəvan, vəonundövlətiniadilhesabedirlər. halbukiƏnuşirəvanındövlətizülməsasındavəçirkinbirdövlətidi. O, dövlətiözhaqqıhesabedirdivəonaatasıQubaddanirsapardığıdigərşeylərkimibaxırdı. Busəbəbdəndigərlərinihökumətəsahibolmaqdanməhrumedirdi. Beləki, birhakimvəhökumətədalətsizşəkildədövlətiqoruyurdu.[1]

ƏnuşirəvanınRumiləmüharibədəpulaehtiyacduyurdu. Onunxəzinəsindəlazımiqədərpulmövcuddeyildi. Palançışəxsbirşərtiləehtiyacduyulanpulunödənməsiniöhdəsinəgötürdü. Şərtbundanibarətidiki, dövlətdəmövcudolanfərqlənmələrəvənəticədəövladlınıntəhsildənməhrumolmasınasonqoyulsun. Firdovsinin“Şahnamə”dəqeydetdiyibudastan, dövlətdəmövcudolanfəsadasübutdur. Şah, palançışəxsinsözünüeşitdikdəqəbuletmədi, şübhəsiz, ümumicamaatbeləbirhakimiadilhesabedirlərsə, ziyalıvəelməyiyələnəninsanlarbeləbirdövlətivəonunbaşçısınızalımbilirlər. həqiqətənelmiməxsusbirtəbəqəyə, inhisarlaşdırmaq, şahzadələrəvəordubaşçılarınınövladlarınaməxsusetmək, böyükbirzülmdür.

“ConSmit” (Afrikamilliyyətçilərininrəhbəri) “Rudziya”-hökumətqanunlarınınicraçısı, zalımhesabedilir. Beləbirdövlətintərəfdarlarıdazülmkarhesabedilməlidirlər. EləcədəKommunizmvəKapitalizmqurumlarızülməəsaslanırlar. Çünkiinsanazadlığı, fəzilətivəhəqiqətindənuzaqdadırlar. Həmçiningüclədövlətiələkeçirənhakimdövlətişlərindəədalətiqorumaqistəsəbelə, zalımhesabedilir.

Beləliklə, gözdənpərdəasanbucürədalətləriədaləthesabetməkolmaz. Hərçəndədalətdənbəhrələndiyinəgörəmütləqzülmünqarşısındaədalətligözəçarpır.

Mütləqədalətheçbircəhətdənzülmləqarışığıyoxdur. Hərbaxışdaədalətgözədəyir. Qeydedəcəyimizədalətinbütünxüsusiyyətlərinəmalikdir.

1. Hakiminədaləti:

Hakiminədalətibundanibarətdirki, onundövlətihamıtərəfindənqəbuledilsin, gücstrukturlarınasöykənməsin, şəxsimanafeəəsaslanmasın, müəyyənşəxsvətəbəqənidigərlərindənüstüntutmasın. Hakimyalnızdüzgünlüyü, özdövlətininbaşlığıhesabetməlidir. Ləyaqətincədövlətçilikedəbilmədikdəkənarlaşmalıdır. Qanunlarıbərabərşəkildəicraetməlivəzülməyolverməməlidir. Buədalətəsiyasinöqteyinəzərdənbirbaxışdır.

2. Ədalətəqanunnöqteyi-nəzərindənbaxış:

Bucəhətdənədalətitəhliletsək, onuqanunadlandırabilərik. Beləki, bütünqanunlardaümumiməsləhət, həqiqətəuyğunluq, cəmiyyətinehtiyaclarıvədaxiliistəklərnəzərdətutulmalıdır. Hərhansıbirşəxsvəməxsustəbəqəüçünbərabərşəraitdə; ayrıseçkilikolmamalıdır. Adilhakimvəədalətlidövləthərbirşəxsinpayınadüşənnemətləriədalətlətəyinetməlidir. Hərkəsözhəqiqiqismətinənailolmalıdır.

Məsələn, hərbirinsanhava, heyvanvəbitkinemətlərindənlazımıqədərbəhrələnir. Hərbirağacınkökü, yarpağıvəbudağıbərabərşəkildəsudanistifadəedir. Onlardanheçbirilazımıqədərindənartıqbəhrələnmirlər.

Beləbiruyğunluqvəbəhrələnməinsanhəyatındaicraedilsə, ədalətvəədalətəuyğunqismətözyerinialabilər. Ədalətvəqismət(qist) qanunubütünyaranışdaolduğukimi, azadbəşərinhəyatındadamövcuddur. Beləlikləinsanlarlazımıqədərvəistedadlarınauyğun, maddivəmənəvinemətlərəldəetməkdəheçbirqadağailəqarşılaşmamalıdırlar. Hətta, ağlınıəldənverənlərvəheyvanlarbeləədalətdənkifayətqədərbəhrələnməlidirlər.

3. Ədalətəiqtisadicəhətdənbaxış:

İqtisadiədalət, xüsusimalikiyyəthüququnun[2]qanunlaşmasıdır.İqtisadiqanunlar, idarəvəişsistemləri, iqtisadiyoxsulluğunqabağınıalmaq, sərmayələrinhədərsiztoplanması, istehsal, ixracvəidxalıntənzimlənməsi, alış-verişinuyğunlaşması, məhsullarınbölünməsi, hüquqlarındüzəlməsivəsədalətəuyğunicraedilməlidir.

Dövlətsəlahiyyətinəgörəheçkiminhaqqınatəcavüzetmədəniqtisadiədalətidəqiqvədüzgünölçülərləicraetməlidir. Dövlətbütüngücüiləyoxsulluqlamübarizəetməlivəmünasibhüququnolmamazlığınasonqoymalıdır. Cəmiyyətiyoxsulluqdanxilasetməlidir. İşyerləri, quruculuqişləri, zavodlaryaradıb, şəriətəuyğuntədbirlərgörməkləyoxsulluğun, işsizliyin, bahaçılığınvəbəyənilməzfasilələrinqabağınıalmalıdır.

4. Ədalətəictimaicəhətdənbaxış:

İctimaiədalətibirneçəcəhətdəntəhliletməkmümkündür.

a) Düzgünqanunlarinsanlarınrabitəsinivəonlarındövlətləəlaqələriniədalətvəhaqqəsasındaqurur. İnsanlar, qanunlarınicrasınanəzarətetməhüququnamalikdirlər. Quranayəsinəəsasən: “Möminkişilərvəqadınlarbir-birlərinədostdurlar. İnsanlarıdüzgünişədəvətedirvə