“Ñèðàòè-ìöñòßãèì” íßäèð?

Ãóð’àíè-ìÿæèä àéÿëÿðèíèí àðàøäûðûëìàñûíäàí àéäûí îëóð êè, “ñèðàòè-ìöñòÿãèì” Àëëàùïÿðÿñòëèê, ùàãã äèí âÿ Àëëàùûí áóéóðäóãëàðûíà èòàÿò eòìÿêäèð. Áeëÿ êè, Ãóð’àíäà Ïeéüÿìáÿðèí äèëèíäÿí áóéóðóëóð:

(قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِّلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ )

“Ùÿãèãÿòÿí Àëëàù ìÿíè “ñèðàòè-ìöñòÿãèì”ÿ, ìþùêÿì áèð äèíÿ, Èáðàùèìèí äèíèíÿ ùèäàéÿò eòìèøäèð. Ùàíñû êè, î ùe÷ âàõò ìöøðèêëÿðäÿí îëìàìûøäûð.”

Áóðàäà Èáðàùèìèí òÿêàëëàùëûã àéèíè, ìþùêÿì äèíè âÿ ùÿð íþâ øèðêèí ðÿää îëóíìàñû “ñèðàòè-ìöñòÿãèì” êèìè òÿãäèì eäèëìèøäèð.

Áó äà þç íþâáÿñèíäÿ ÿãèäÿâè éþíö àøêàð eäèð. Àììà “Éàñèí” ñóðÿñèíèí 61-62-æè àéÿëÿðèíäÿ áóéóðóëóð:

(أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَن لاَّ تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ (60) وَأَنْ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِيمٌ)

“Eé Àäÿì þâëàäëàðû, ìÿýÿð Ìÿí ñèçèíëÿ ÿùä-ïeéìàí áàüëàéûá äeìÿäèììè êè, øeéòàíà èòàÿò-èáàäÿò eòìÿéèí?! ×öíêè, î ñèçèí àøêàð äöøìÿíèíèçäèð. Âÿ Ìÿíÿ èáàäÿò eäèí, áó, äöçýöí éîëäóð.”

Áóðàäà ùàãã äèíèí ÿìÿëè éþíëÿðèíÿ äÿ èøàðÿ îëóíìóøäóð. Áó äà ùÿð íþâ øeéòàíè èøëÿðèí âÿ àëäàäûæû, àçüûí÷û ÿìÿëëÿðèí äÿô îëóíìàñûäûð. Ãóð’àíè-êÿðèìèí “Àëè-Èìðàí” ñóðÿñèíèí 101-æè àéÿñèíäÿ áóéóðäóüóíà ÿñàñÿí, “ñèðàòè-ìöñòÿãèì”ÿ ÷àòìàüûí éîëó Àëëàùëà îëàí ðàáèòÿíè ìþùêÿìëÿòìÿêäÿí èáàðÿòäèð:

(وَمَن يَعْتَصِم بِاللّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ(

“Ùÿð êÿñ Àëëàùà àðõàëàíñà, äöçýöí éîëà ùèäàéÿò îëóíàð.”

Áóíó äà ãeéä eòìÿê ëàçûìäûð êè, äöçýöí éîë âàùèääèð âÿ áóíäàí àðòûã äeéèëäèð. ×öíêè, èêè íþãòÿ àðàñûíäà ÿí ãûñà ìÿñàôÿ îíëàðäàí êe÷ÿí äöç õÿòòäèð. Áóíà ÿñàñÿí, Ãóð’àíè-êÿðèìèí “ñèðàòè-ìöñòÿãèì”è ùÿì eëìè, ùÿì äÿ ÿìÿëè éþíëÿðäÿ èëàùè äèí êèìè òÿãäèì eòìÿñèíèí ñÿáÿáè áóäóð êè, áó, Àëëàù èëÿ ðàáèòÿíèí ÿí éàõûí âÿ ÿí ãûñà éîëóäóð.

Áóíà ýþðÿ äÿ ùÿãèãè äèí éàëíûç áèðäèð: إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللّهِ الإِسْلاَمُ “Ùÿãèãÿòÿí Àëëàù éàíûíäà äèí-éàëíûç Èñëàìäûð.”[1]

Ãóð’àíè-êÿðèì áóéóðóð:

(وَأَنَّ هَـذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلاَ تَتَّبِعُواْ السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَن سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُم بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ(

“Áóäóð Ìÿíèì äöçýöí éîëóì, îíà èòàÿò eäèí âÿ ìöõòÿëèô éîëëàðëà ýeòìÿéèí êè, áó ñèçè Àëëàùûí éîëóíäàí àçäûðàð.”

Áóíà ÿñàñÿí, Èñëàì ñþçö äàùà ýeíèø ìÿ’íàéà ìàëèê îëóá, î äþâðäÿ ðÿñìè øÿêèëäÿ òàíûíàí âÿ ùÿð ùàíñû áèð ñîíðàêû äèíëÿ ãöââÿäÿí ñàëûíìàéàí òþâùèä äèíèíÿ øàìèëäèð.

Äèããÿò éeòèðìÿê ëàçûìäûð êè, áó áàðÿäÿêè ìöõòÿëèô òÿôñèðëÿðèí ùàìûñû ÿñëèíäÿ áèð øeéÿ ãàéûäûð. Îíëàðäàí áÿ’çèëÿðè “ñèðàòè-ìöñòÿãèì”è Èñëàì âÿ ùÿãèãè òþâùèä, áÿ’çèëÿðè Ãóð’àí, áÿ’çèëÿðè èñÿ Ïeéüÿìáÿð (ñ.ÿ.â.â) âÿ ùàãã Èìàìëàð êèìè òÿôñèð eòìèøëÿð.

Áöòöí áó ìÿ’íàëàðûí ùàìûñû ùÿìèí èëàùè äèíèí e’òèãàäè âÿ ÿìÿëè éþíëÿðèíÿ ãàéûäûð.

Èñëàìè ìÿíáÿëÿðäÿ áó áàðÿäÿ ýÿëèá ÷àòàí, ùÿð áèðè áó ìÿñÿëÿíèí áèð éþíöíÿ èøàðÿ eäÿí ùÿäèñëÿð äÿ áèð ìÿ’íà âÿ ìÿãñÿäÿ ãàéûäûð.

Ïeéüÿìáÿðè-ÿêðÿìäÿí (ñ.ÿ.â.â) áeëÿ íÿãë îëóíìóøäóð: “Äöç éîë ïeéüÿìáÿðëÿðèí éîëóäóð âÿ ïeéüÿìáÿðëÿð î êÿñëÿðäèð êè, èëàùè íe’ìÿòëÿð îíëàðà íÿñèá îëìóøäóð.”[2]

Èìàì Ñàäèã (ÿ) “èùäèíÿñ-ñèðàòÿë ìöñòÿãèì” àéÿñèíèí òÿôñèðèíäÿ áóéóðìóøäóð: “Ìÿãñÿä Èìàìû òàíûìàã éîëóäóð.”[3]

Áàøãà áèð ùÿäèñäÿ Èìàì Ñàäèã (ÿ) áóéóðóð: “Àíä îëñóí Àëëàùà, “ñèðàòè-ìöñòÿãèì” Áèçèê (éÿ’íè ßùëè-áeéò).”[4]

Ùÿì÷èíèí áàøãà áèð ùÿäèñäÿ Èìàì Ñàäèãäÿí (ÿ) íÿãë îëóíóá: “Ñèðàòè-ìöñòÿãèì ßìèðÿë-ìþ’ìèíèí ßëè ÿëeéùèñ-ñÿëàìäûð.”[5]

ßùìÿä èáíè Ìÿùÿììÿä Èáðàùèì Ñÿ’ëÿáè Ùÿçðÿòè Ïeéüÿìáÿðèí ñÿùàáÿëÿðèíäÿí îëàí Áóðeéðÿ ßñëÿìèäÿí íÿãë eòìèøäèð êè, “ñèðàòè-ìöñòÿãèì Ìÿùÿìììÿä âÿ îíóí ßùëè-áeéòèíèí éîëóäóð.” [6]

Ùàíñû êè, áó éîë äèíèí âÿ ìÿçùÿáèí öñóëëàðû-òþâùèä, ÿäàëÿò, íöáöââÿò, èìàìÿò, ìÿàä ÿñàñûíäà ãóðóëìóøäóð. Øÿêê éîõäóð êè, ßùëè-áeéò éîëó “ñèðàòè-ìöñòÿãèì” âÿ ÿí ìþùêÿì éîëäóð êè, éàëíûç î éîëó êe÷ìÿêëÿ íèæàò òàïìàã îëàð, îíäàí ãeéðè éîëëàðû ñe÷ìÿê èñÿ õÿñàðÿò âÿ çèéàíêàðëûüà ñÿáÿá îëàð. Èáíè Ìÿüàçèëèíèí, ùÿì÷èíèí ßùëè-áeéòèí (ÿ) Ùÿçðÿòè Ïeéüÿìáÿðäÿí ñÿùèù éîëëà íÿãë eòäèêëÿðè ðÿâàéÿòäÿ äeéèëèð: “Ìÿíèì ßùëè-áeéòèìèí ìþâãe âÿ ìÿãàìû Ùÿçðÿòè Íóùóí ýÿìèñèíÿ áÿíçÿéèð; ùÿð êÿñ î ýÿìèéÿ ìèíñÿ õèëàñ îëàð, ùÿð êÿñ îíäàí öç äþíäÿðñÿ ãÿðã îëàð.”[7]

Ïeéüÿìáÿðèí õöñóñè ñÿùàáÿëÿðè, ùàáeëÿ öìóìè ìöñÿëìàíëàð î Ùÿçðÿòäÿí áeëÿ íÿãë eòìèøëÿð êè, “Ùÿãèãÿòÿí ìÿí ñèçèí àðàíûçäà èêè àüûð ÿìàíÿò ãîéóðàì, ÿýÿð îíëàðà èòàÿò eòñÿíèç, ìÿíäÿí ñîíðà çÿëàëÿòÿ, àçüûíëûüà äöøìÿçñèíèç. Îíëàðäàí áèðè Àëëàùûí êèòàáû âÿ äèýÿðè èñÿ ìÿíèì ßùëè-áeéòèìäèð.”[8]

Áó ùÿäèñ ãeéä eòäèéèìèç ìÿñÿëÿíèí ñöáóòó ö÷öí æàíëû áèð øàùèääèð.

Ãeéä îëóíäóüó êèìè, Ïeéüÿìáÿð (ñ.ÿ.â.â) , ßëè (ÿ) âÿ ñàèð ßùëè-áeéò èìàìëàðû ùàìûëûãëà òÿêàëëàùëûã âÿ òþâùèä äèíèíÿ äÿ’âÿò eäèðäèëÿð. Áó äèí ùÿì e’òèãàäè, ùÿì äÿ ñàèð éþíëÿðè ÿùàòÿ eäèð âÿ èíñàíû ôÿçèëÿòèí, ÿçÿìÿòèí, ùèäàéÿò âÿ ãöäðÿòèí ñîí çèðâÿñèíÿ ÷àòäûðûð.

Ùèäàéßò èêè æöðäöð: Òßêâèíè âß Òßøðèè ùèäàéßò

Òÿêâèíè ùèäàéÿò ÿãëè éîëýþñòÿðìÿäèð êè, õeéèð âÿ øÿð, ñÿàäÿò âÿ áÿäáÿõò÷èëèê, ýþçÿëëèê âÿ ãÿáàùÿòè àéûðä eäèð âÿ áó, ùÿãèãÿòäÿ èíñàíûí áàòèíèíäÿ éîë ýþñòÿðÿí “ïeéüÿìáÿð”äèð.

Òÿøðèè ùèäàéÿò èñÿ ïeéüÿìáÿðëÿðèí ýþíäÿðèëìÿñè, àñèìàíè êèòàáëàðûí íàçèë eäèëìÿñè âÿ èëàùè ùþêìëÿðèí ãàíóíèëÿøäèðèëìÿñèäèð. Àëëàù-òààëà èíñàíû îíëàðûí âàñèòÿñè èëÿ áöòöí äöíéà âÿ àõèðÿò ìÿíôÿÿòëÿðèíÿ äîüðó èñòèãàìÿòëÿíäèðèð, äöíéà âÿ àõèðÿò çÿðÿðëÿðèíè îíà àýàù eäèð. ßýÿð èíñàí îíëàðûí éîë ýþñòÿðìÿñè èëÿ ùèäàéÿò îëóíñà, íÿôñèí ñàôëàøäûðûëìàñû, ìààðèôèí, ýþçÿë ñÿæèééÿëÿðèí, áÿéÿíèëÿí ÿõëàãûí ÿëäÿ eäèëìÿñèíäÿí èáàðÿò îëàí àõèðÿò íe’ìÿòëÿðèíÿ ÷àòìàã ãàáèëèééÿòè òàïàð, àõèðÿò âÿ äöíéà ñÿàäÿòèíÿ, Ùàãã-òààëàíûí ñîíñóç ôeéç âÿ ðÿùìÿòèíÿ íàèë îëàð.

Áóíà ýþðÿ ÿãëÿ äÿ ùèäàéÿò÷è, éîëýþñòÿðÿí äeéèëèð. ×öíêè, èíñàíà õeéèð âÿ øÿðè àéäûíëàøäûðûð. Ðÿñóëà, Èìàìà âÿ àëèìÿ äÿ éîë ýþñòÿðÿí äeéèëèð, ÷öíêè, îíëàð äöíéà âÿ àõèðÿòäÿêè ñÿàäÿò âÿ ãóðòóëóø éîëóíó ýþñòÿðèðëÿð. Àììà ùÿãèãÿòäÿ ÿñèë éîë ýþñòÿðÿí ìöãÿääÿñ Ùàãã-òààëàäûð, áóíëàð èñÿ ñàäÿæÿ îëàðàã èíñàíëàðûí ùèäàéÿò îëóíìàñû ö÷öí âàñèòÿëÿðäèð.

[1]“Àëè-Èìðàí” ñóðÿñè, 19-æó àéÿ

[2]“Íóðóñ-ñÿãÿëeéí” òÿôñèðè, 1-æè æèëä, ñÿù.20-86

[3]“Íóðóñ-ñÿãÿëeéí” òÿôñèðè, 1-æè æèëä, ñÿù.20, 86-87-æè ùÿäèñëÿð

[4]“Íóðóñ-ñÿãÿëeéí” òÿôñèðè, 1-æè æèëä, ñÿù.20, 86-87-æè ùÿäèñëÿð

[5]“Áèùàðóë-ÿíâàð”, 24-æö æèëä, ñÿù.16; “Ìèíùàæóñ-ñàäèãèí”, 1-æè æèëä, ñÿù.116

[6]“Áèùàðóë-ÿíâàð”, 24-æö æèëä, ñÿù.16; “Ìèíùàæóñ-ñàäèãèí”, 1-æè æèëä, ñÿù.116

[7]“Áèùàðóë-ÿíâàð”, 23-æö æèëä, ñÿù.124

[8]“Eùãàãóë-ùÿãã”, 9-æó æèëä, ñÿù.309