1. تاريخ تشيّع در قزوين از آغاز تا عصر صفوى

تأليف رسول جعفريان، قزوين، معاونت تحقيقات و پژوهش حوزه علميه قزوين، 1378، 80 ص، رقعى، موضوع: سير تشيع در قزوين.

نويسنده محترم از ورود اسلام و اعراب به قزوين شروع كرده و محدّثان و مؤلّفان شيعه در قزوين را تا قرن پنجم هجرى نام برده است. آن‏گاه در مورد دو خاندان «حمدانى» و «عجلى»، كه در قرن ششم در قزوين بوده‏اند، بحث نموده و به وضعيت تشيّع در نواحى قزوين پرداخته است. پس از آن، مطالبى از كتاب نقض، تأليف نصيرالدين ابوالرشيد عبدالجليل را نقل نموده است. در مورد خاندان «سادات جعفرى» در قزوين توضيح مى‏دهد و فهرستى از امام‏زادگان قزوين و نواحى اطراف آن در اختيار خوانندگان قرار داده است. «تشيّع قزوين در قرن هشتم هجرى» و «وضعيت مذهبى قزوين در اوايل دوره صفوى» دو فصل پايانى اين كتاب هستند.

نويسنده پيش از نگارش اين كتاب، در سال 1376 كتابى از محمود على مكّى و عزّالدين عمر موسى ترجمه كرده و به نام تشيّع در اندلس منتشر نموده است. پيش از آن نيز در سال 1371 كتاب تاريخ گسترش تشيّع در رى را نوشته است.

2. سيرى در تاريخ تشيّع

تأليف داود الهامى، قم، مكتب اسلام، 1375، 794 ص، وزيرى، موضوع: پيدايش تشيّع و ادامه آن در عصر ائمّه اطهار عليهم‏السلام

اين كتاب مجموعه مقالاتى است كه نويسنده محترم در همين موضوع از سال 1366 تا سال 1374 در مجله مكتب اسلام نوشته است. ايشان پيدايش تشيّع را همزمان با پيدايش اسلام دانسته؛ پيش‏گامان تشيّع در عصر حضور پيامبر را برشمرده، حضرت سلمان را در كادر رهبرى اسلام قرار داده و از پى‏روى مردم ايران از راه او بحث نموده است. وى در قسمت‏هاى ديگر اين كتاب، موضوع‏هاى ذيل را مطرح كرده است: كوفه پايگاه تشيّع، ادامه سياست على عليه‏السلام توسط امام حسن عليه‏السلام ، پاسخ امام حسين عليه‏السلام به نامه‏ها، اندوهناك‏ترين تراژدى تاريخ اسلام، نهضت خونين توّابين، قيام مختار، سياست بى‏طرفى امام سجّاد عليه‏السلام ، امام باقر عليه‏السلام و قيام زيد بن على. فصل‏هاى ديگر اين كتاب درباره ساير ائمّه اطهار عليهم‏السلام است.

3. تاريخ تشيّع اصفهان از دهه سوم قرن اول تا پايان قرن دهم

تأليف مهدى فقيه ايمانى، اصفهان، مؤلّف، 464 ص، وزيرى، 1374، موضوع: تشيّع و اصفهان؛ پيشينه و گستره.

مؤلّف محترم پس از بيان مطالبى درباره تشيّع، از قبيل «بنيانگذار تشيّع»، «رستگارى شيعيان» و «پيش‏گامان تشيّع»، از حضرت سلمان فارسى به عنوان نخستين ايمان آورنده اصفهان و اولين شيعه اين شهر ياد مى‏كند. فتح اصفهان، آمدن امام حسين عليه‏السلام ، مالك اشتر و سعيد بن جبير به اصفهان، و تشيّع عبدالرحمن اصفهانى ديگر عناوين اين كتاب هستند. برخى از عناوين ديگر اين كتاب عبارتند از: حكومت شيعه در اصفهان، دوران حكومت ناصرالحق اطروش، ديالمه و كاكويه در اصفهان، زمينه رسميت يافتن تشيّع در دو قرن هفتم و هشتم در اصفهان، دوران حكومت خواجه بهاءالدين جوينى در اصفهان، امراى قراقويونلوى شيعه مذهب در اصفهان. بخش ديگر اين كتاب درباره اعلام و شخصيت‏هاى حديثى، علمى و ادبى شيعه در دهه سوم قرن اول هجرى تا پايان قرن دهم است. بخش پايانى كتاب درباره تشيّع مردم اصفهان پيش از صفويه، سهم علاّمه مجلسى در امر تشيّع اصفهان و ايران و نيز امام‏زادگان اصفهان است.

4. مهاجرت علماى شيعه از جبل عامل به ايران در عصر صفوى

تأليف مهدى فرهانى منفرد، تهران، اميركبير، 1377، 216 ص، رقعى، موضوع: علل مهاجرت علماى شيعه به ايران و عملكرد آنان.

دولت صفوى همچون سربداران، علما را از جبل عامل به ايران فراخواند. بعضى از آنان به ايران آمدند و برخى به مناطق همجوار امپراتورى صفوى مهاجرت كردند. در زمان شاه طهماسب، مهاجرت گسترده علماى جبل عامل به ايران شروع شد و تا پايان حكومت صفوى ادامه يافت. اين كتاب به بررسى علل مهاجرت علما به ايران و عملكرد مهاجران در ايران، به ويژه در پيوند با حكومت صفوى، مى‏پردازد و نتايج و پيامدهاى اين مهاجرت را ارزيابى مى‏كند. مطالب اين كتاب در يك ديباچه و پنج فصل تنظيم شده‏اند كه عبارتند از: روند پيدايش نهضت صفوى، نهضت علمى تشيّع در جبل عامل، مسائل عمومى و علل مهاجرت علماى شيعه جبل عامل به ايران، مهاجرت و حكومت صفوى، پيامدهاى سياسى، مذهبى و علمى علماى شيعه جبل عامل به ايران.

نويسنده در تأليف اين كتاب، از راهنمايى‏هاى استادان بزرگ از جمله مرحومان عبدالهادى حائرى، سيدمحمّد علوى و محمدكاظم خواجويان استفاده كرده است.

5. جغرافياى تاريخى و انسانى شيعه در جهان اسلام

تأليف رسول جعفريان، قم، انصاريان، 1371، 216 ص، وزيرى، موضوع: پيشينه و گستره تشيّع در جهان اسلام.

اين كتاب گزارش كوتاهى است درباره پيشينه تشيّع در كشورهاى گوناگون به ضميمه وضعيت كنونى آنان. مؤلّف محترم در بخشى از اين كتاب، به بررسى جغرافياى تاريخى و انسانى شيعيان در مناطق ذيل پرداخته است: خاور دور، هند و پاكستان، افغانستان، شامات، شمال و شرق آفريقا، جزيرة‏العرب و كشورهاى حوزه خليج فارس، يمن، بحرين، قطر، امارات، كويت، عمان، عراق، تركيه، آذربايجان و آسياى ميانه.

بخش بعدى كتاب درباره جغرافياى دينى ايران در قرن هشتم است كه درباره مناطق بذّ، كاشان، خراسان و اصفهان بحث كرده است.

6. تشيّع در هند

تأليف جان نورمن هاليستر، ترجمه آزرميدخت مشايخ فريدنى، تهران، مركز نشر دانشگاهى، 1373، موضوع: هند و تشيّع و تأثيرات متقابل تشيّع و هندوان بر يكديگر.

مؤلّف محترم در بررسى وقايع تاريخى و جنبه‏هاى كلامى و عقيدتى تشيّع، به تحوّلات اجتماعى شيعيان هند توجه كرده و مناسبات ميان فرق گوناگون شيعه و تأثير متقابل معتقدات و آداب و رسوم شيعيان و هندوان را نيز مورد مطالعه قرار داده است. در اين زمينه، اطلاعات مبسوطى درباره جزئيات زندگى روزمرّه، شعائر، مناسك، اعياد، خوراك، پوشاك، عادات و ميراث‏هاى فرهنگى، تشكيلات سياسى و فرهنگى و اقتصادى و مذهبى جوامع شيعيان در هند به صورتى روشمند ارائه داده است.

مطالب اين كتاب در 26 فصل تنظيم شده‏اند كه بعضى از آن‏ها عبارتند از: ورود اثنى‏عشريه به هند، جمعيت شيعه در حال حاضر، ظهور مذهب اسماعيليه، مذهب فاطميان، ورود مستعليان اسماعيلى به هند، مذهب بُهره‏ها، امامان نزارى الموت، ورود اسماعيليه نزارى به هند، آقاخان‏ها، مذهب خوجه‏ها، و جماعت خوجه در حال حاضر.

7. تاريخ سياسى تشيّع تا تشكيل حوزه علميه قم (مقدّمه‏اى بر انقلاب اسلامى)

تأليف روح‏اللّه حسينيان، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامى، 1380، 502 ص، موضوع: شيعه در گذر تاريخ سياسى، راهبرد شيعه در عصر رهبرى مرجعيت.

مطالب اين كتاب در دو بخش تنظيم شده‏اند: بخش اول، كه در مورد عصر امامت است، اين مطالب را دربردارد: دوره رفتار مسالمت‏آميز، دوره حاكميت تشيّع، دوره محنت شيعه، دوره قيام مسلّحانه، دوره كادرسازى تشيّع، دوره اختناق جديد بر ضد شيعه، دوره آزادى نسبى و گسترش تشيّع و دوره قدرت تشيّع و وحشت خلافت.

بخش دوم اين كتاب درباره عصر مرجعيت، حاوى سه فصل مى‏باشد: 1. رهبرى دينى عالمان شيعى در دوره غيبت؛ 2. عصر رهبرى دينى ـ سياسى؛ 3. دكترين جديد روحانيت شيعه: مبارزه با سلطه خارجى.

8. شيعه در تاريخ

تأليف محمدحسين زين عاملى، ترجمه محمدرضا عطائى، مشهد، بنياد پژوهش‏هاى اسلامى آستان قدس رضوى، 1370، 292 ص، موضوع: فرق شيعه، پاسخ به شبهات مخالفان شيعه.

مؤلّف محترم از دانشمندان بيروت است كه در اين كتاب، به شبهاتى كه جهانگردى به نام محمّد ثابت مصرى در كتاب الجولة فى ربوع شرق الادنى مطرح كرده، پاسخ داده است. وى يك دوره تاريخ شيعه و فرق گوناگون آن را با ويژگى‏ها و عقايد خاصشان، در نهايت اختصار در اين كتاب آورده و به اشتباهات و سخنان نادرست مورّخان و نويسندگان بزرگى همچون ابن خلدون، ابن حجر و خضرى مصرى نير پاسخ داده است.

اين كتاب يك مقدّمه، پنج فصل و يك خاتمه دارد كه به ترتيب عبارتند از:

1. مختصرى درباره شيعه؛

2. گروه‏هايى كه از شيعه منشعب شده‏اند: سبائيه و خوارج، كيسانيه، زيديه، زنادقه و غلات، اسماعيليه، فطحيه، واقفيه، قطعيه و نصيريه؛

3. خلافت و خلفا و اختلاف امّت درباره آنان؛

4. موضع شيعه در دوران خلفاى اموى و عبّاسى؛

5. برائت شيعه از غلو و غلات.

خاتمه اين كتاب در ردّ حملات ثابت مصرى به شيعيان ايران است.

9. تاريخ تشيّع از آغاز تا پايان غيبت صغرى

تأليف غلامحسن محرّمى، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى رحمه‏الله ، 1382، 280 ص، وزيرى، موضوع: شيعه در سير تحوّل تاريخى.

اين كتاب ابتدا به عنوان پايان‏نامه كارشناسى ارشد نوشته شده و با مقدّمه استاد مهدى پيشوايى منتشر گرديده است. مؤلّف محترم مطالب اين كتاب را در هشت بخش تنظيم كرده و هر بخش را همچون متون درسى، به چند فصل تقسيم نموده است. بخش اول به معرفى منابعى مى‏پردازد كه در اين باره وجود دارند و منابع اختصاصى و عمومى را معرفى مى‏كند. فصل دوم درباره چگونگى پيدايش شيعه است. فصل سوم ادوار تحوّل تاريخى شيعه را در قالب شش درس بيان كرده است. فصل چهارم به قيام‏هاى شيعيان و علويان اختصاص دارد. فصل پنجم گستره جغرافيايى تشيّع را توضيح مى‏دهد و مناطق شيعه‏نشين در قرن اول تا سوم هجرى را ترسيم مى‏نمايد. فصل ششم درباره انشعاب‏هاى داخلى تشيّع و علل انشعاب آن‏هاست. دو فصل آخر اين كتاب درباره ميراث علمى شيعه و نقش شاعران در توسعه تشيّع مى‏باشد.

10. همگام با پيامبر در حجة‏الوداع

تأليف حسين واثقى، قم، نشر دانش حوزه، 1383، 360 ص، وزيرى، موضوع: گزارش حجة‏الوداع از روايات شيعه و سنى، خاطرات حج پيامبر و ائمّه اطهار عليهم‏السلام .

نويسنده محترم به شكرانه تشرّف مكرّر به حرمين شريفين، درصدد نگاشتن سفرنامه‏اى برآمده كه پربار باشد و مطالب نو و دست اول ارائه دهد. از اين‏رو، به نگارش سفرنامه آخرين حج رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله اقدام نموده است. «حجة‏الوداع» در واقع، يك اردوى زيارتى، آموزشى و سياسى بوده كه دو گزارش بلند و تقريبا كامل از آن در دست است: يكى به نقل اهل سنّت از جابر بن عبداللّه انصارى كه خود در اين حج حضور داشته است و ديگرى به نقل شيعه از امام صادق عليه‏السلام . اين دو روايت در اين كتاب بسيار مورد استناد قرار گرفته‏اند.

نويسنده در فصل اول اين كتاب، پيامبر را در آستانه سفر همراهى مى‏كند و در فصل‏هاى بعد، همگام با او در ميقات، مكّه، مواقف مشرّفه و بازگشت به مدينه، به گزارش اين سفر تاريخى مى‏پردازد. ويژگى جالب اين كتاب خاطراتى است كه از مسافرت پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و ائمّه اطهار عليهم‏السلام به حج نقل شده است.

نويسنده همين مباحث را با تفصيل بيشتر و استدلالى‏تر به زبان عربى نگاشته و به نام حجة‏الوداع كما رواها اهل البيت عليهم‏السلام توسط مركز فقهى ائمه اطهار منتشر كرده است.